Ένας Ρωμαίος αυτοκράτορας, ένας Οθωμανός βοεβόδας, μια γερμανίδα Βασίλισσα: Ακολουθώντας το επιστύλιο της Δεξαμενής

bloggerΟμάδα Άστυ 27.7.2015
τέχνες-πολιτισμός

tags: blogging

Αν και σίγουρα δεν περιλαμβάνεται στα γνωστότερα μνημεία της Αθήνας, το Υδραγωγείο του Αδριανού, πέρα από την υπηρεσίες που προσέφερε στην πόλη για μια περίοδο που εκτείνεται σχεδόν σε μία χιλιετία, αποτελεί μια χαρακτηριστική περίπτωση μνημείου που φανερώνει με τον καλύτερο τρόπο το αθηναϊκό παλίμψηστο. Μέσα από την πορεία του στους αιώνες που αρχίζει από τα Ρωμαϊκά χρόνια, το γνωστότερο σωζόμενο αρχιτεκτονικό μέλος του Αυτοκρατορικού Υδραγωγείου, το επιστύλιο με την επιγραφή, θα βρεθεί στα βιβλία των ευρωπαίων περιηγητών, στις πύλες του Οθωμανικού τείχους, αλλά και στην νεοκλασική αναγέννηση της πόλης.

Το επιστύλιο στην αρχική του θέση : το Υδραγωγείο του Αδριανού

Η ιστορία του ξεκινά τον 1ο αιώνα μΧ, όταν ο αυτοκράτορας Αδριανός, ανάμεσα στα άλλα έργα τα οποία κατασκεύασε στην Αθήνα, άρχισε την κατασκευή ενός Υδραγωγείου, που έμεινε στην ιστορία με το όνομά του. Οι εργασίες ξεκίνησαν το 125 - 134 μΧ, για να ολοκληρωθούν μερικά χρόνια αργότερα επί αυτοκρατορίας Πίου Αντωνίνου. Το Αδριάνειο Υδραγωγείο είχε την αρχή του στο Τατόι κι έπειτα από μια διαδρομή 25 περίπου χιλιομέτρων, κατέληγε στους πρόποδες του Λυκαβηττού, σε μια δεξαμενή χωρητικότητας 500 κυβικών μέτρων, στον λόφο που σήμερα γνωρίζουμε ως Δεξαμενή, εξαιτίας ακριβώς αυτού του κτίσματος.

George Wheler - Aquaductus Hadriani

Η Δεξαμενή στολίστηκε με μνημειακό, τοξωτό προστώο με ιωνικούς κίονες. Αν και σήμερα, σώζονται στον λόφο της Δεξαμενής μόνο οι βάσεις των κιόνων, μέχρι τον 18ο αιώνα σωζόταν σαφώς μεγαλύτερο κομμάτι του προστώου, καθώς και εκτεταμένα τμήματα του επιστυλίου το οποίο μνημόνευε την κατασκευή του Υδραγωγείου με την επιγραφή «IMP. CAESAR. T. AILIVS HADRIANVS. ANTONINUS AUG. PIUS. COS. III TRIB. POT. II P.P. AQUAEDUCTUM IN NOVIS ATHENIS COEPTUM A DIVO HADRIANO PATRE SUO CONSUMMAVIT DEDICAVITQUE,» δηλαδή «Αυτοκράτωρ Καίσαρ Αίλιος Αδριανός Αντωνίνος Αύγουστος, ευσεβής ύπατος, υδραγωγείον εν Αθήναις αρξάμενον υπό του θείου πατρός, επέρανεν και αφιέρωσεν». Το Υδραγωγείο του Αδριανού είναι μόνο ένα από τα πολλά δημόσια κτήρια που ο ταξιδευτής και φιλόσοφος αυτοκράτορας προσέφερε στην Αθήνα, ανάμεσα στο Ναό του Ολυμπίου Διός και την περίφημη βιβλιοθήκη του και παρέμεινε σε χρήση, έστω και τμηματικά, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα.

Τα "ρωμαϊκά ερείπια" στα περιηγητικά βιβλία

Αν και σε ερειπιώδη κατάσταση, το προστώο του Υδραγωγείου βρίσκει τη θέση ανάμεσα στα σκίτσα και τις απεικονίσεις των Ευρωπαίων περιηγητών που επισκέπτονται την Αθήνα από τα μέσα του 17ου αιώνα. Αν και η περιγραφή του προστώου και της επιγραφής απαντάται και στα γραπτά του πρώιμου περιηγητή Κυριάκου του Αγκωνίτη (1436), ο οποίος διασώζει και την λαϊκή του ονομασία ως "Σχολείο του Αριστοτέλη", η παλαιότερη σωζόμενη απεικόνιση του επιστυλίου ανήκει πιθανότατα στον Jacob Spon (1679) του οποίου η εργασία υπήρξε ούτως ή άλλως πρωτοπόρα στην απεικόνιση των αρχαίων μνημείων της Αθήνας. Ο Spon περιλαμβάνει ανάμεσα στα σκίτσα του το «Aquaeductus Hadriani» παρουσιάζοντας το μισό σωζόμενο επιστύλιο και ταυτόχρονα «αναστηλώνοντας» στα σκίτσα του το κομμάτι που προφανώς είχε ήδη καταρρεύσει από τον καιρό του. Λίγο αργότερα, ο George Wheler θα αντιγράψει το σκίτσο του Spon, χρησιμοποιώντας το ίδιο αναστηλωτικό τέχνασμα.

Στο μνημειώδες και επιδραστικότατο έργο τους «Οι Αρχαιότητες των Αθηνών», οι James Stuart και Nicholas Revvet ανάμεσα στην λεπτομερέστατη καταγραφή των αρχαιοτήτων της Αθήνας, περιλαμβάνουν και ό,τι έχει απομείνει από την είσοδο του Υδραγωγείου, με το αγνοούμενο πλέον κομμάτι του επιστυλίου και την μισή επιγραφή να απουσιάζουν. Στους τόμους των «Αρχαιοτήτων» τους που άρχισαν να εκδίδονται το 1762, περιλαμβάνονται όχι μόνο χαρακτικά με το Υδραγωγείο και την γύρω του περιοχή, αλλά και οι αρχιτεκτονικές του λεπτομέρειες.

James Stuart - The Aquaduct of Hadrian (Πηγή:http://bit.ly/1RNGEvr)

Στα χρόνια που ακολούθησαν, αρκετοί περιηγητές αλλά και καλλιτέχνες αποτύπωσαν με την σειρά τους την είσοδο του Υδραγωγείου, ακολουθώντας περισσότερο ιδεαλιστικές απεικονίσεις. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις αποτυπώσεις του Julien-David Le Roy (1770) ή στους πίνακες τους Louis-Francois Cassas της ίδιας περιόδου, δίπλα στα ερείπια του προστώου εμφανίζεται και το εξαφανισμένο κομμάτι του επιστυλίου, παρόλο είχε οπωσδήποτε από καιρό μετακινηθεί, ακόμα και από τα χρόνια του Spon. Αυτή η εξιδανίκευση, εκφρασμένη μέσω της ένωσης των κομματιών ενός ρωμαϊκού ερειπιώνα, αποτέλεσε βαθύ χαρακτηριστικό του πνεύματος του νεοκλασικισμού, ειδικά στην περίπτωση του Cassas, ο οποίος είναι αμφίβολο είχε δει ποτέ ιδίοις όμμασι το μνημείο. Η εξιδανίκευση θα φτάσει στην ακραία της μορφή από τον εκδότη Robert Sayer, o οποίος δεν διστάζει να τοποθετήσει στο ίδιο κάδρο το προστώο του Υδραγωγείου και τον Παρθενώνα.

J.D Le Roy - Ruines d'un edifice, eleve par Adrien et par Antonin. (Πηγή:http://el.travelogues.gr/item.php?view=49670)

Διακοσμώντας την πύλη της Μπουμπουνίστρας

Τα απομεινάρια της εισόδου της Δεξαμενής θα έχουν την μοίρα που επεφύλαξε και σε άλλα αρχαία μνημεία της Αθήνας ο Βοεβόδας Χατζή Αλή Χασεκής. Το 1778, κατά την κατασκευή του περιβόητου τείχους του, ο βοεβόδας αναζητώντας οικοδομικό υλικό θα γκρεμίσει αρκετά από τα κλασσικά και ρωμαϊκά μνημεία που έστεκαν ακόμα στη θέση τους. Ανάμεσα στο ναό της Αγροτέρας Αρτέμιδος και την γέφυρα του Ιλισού, τα κομμάτια της δεξαμενής του Υδραγωγείου θα χρησιμοποιηθούν για την ενίσχυση του οχυρωματικού τοιχίου, δικαιολογώντας μάλλον κατά αυτό τον τρόπο και την πολύ γρήγορη αποπεράτωση του. Το μισό κομμάτι του περιστυλίου θα βρει τη θέση του ως διακοσμητικό υπέρθυρο σε μία από τις επτά πύλες του τείχους του Χασεκή, στην οποία ενσωματώθηκαν και άλλα μαρμάρινα κομμάτια του Υδραγωγείου. Η Μεσογείτικη πύλη, στην άκρη του δρόμου που οδηγούσε προς τα Μεσόγεια, ή πιο διαδεδομένα «Πύλη της Μπουμπουνίστρας» (από την ομώνυμη θορυβώδη βρύση που υπήρχε κοντά της), βρισκόταν περίπου στην σημερινή συμβολή των οδών Αμαλίας και Όθωνος. Ο περιηγητής Edward Dodwell ζωγραφίζει την πύλη της Μπουμπουνίστρας δίνοντας τον τίτλο «Entrance to Athens» και περιγράφοντας το μέχρι τότε ιστορικό του επιστυλίου. Το «Entrance to Athens» σήμερα διακοσμεί την αίθουσα εκδηλώσεων του Σταθμό Μετρό Σύνταγμα, μερικές δεκάδες μόνο μέτρα από την θέση της πύλης.

Richard Dodwell - Entrance to Athens (Πηγή : http://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/dodwell1821/0055)

Η ρομαντική αρχαιολογία και ο Εθνικός Κήπος

Το τείχος του Χασεκή κατεδαφίσθηκε εσπευσμένα μετά την ανακήρυξη της Αθήνας σε πρωτεύουσα και την αρχή της νεοκλασικής της ανοικοδόμησης. Διάταγμα του Δεκέμβρη του 1834 προέβλεπε την πλήρη κατεδάφιση του τείχους εντός τριών μηνών, δίνοντας μάλιστα την δυνατότητα στους εργολάβους να πουλήσουν ή να χρησιμοποιήσουν το οικοδομικό του υλικό, με την παράλληλη διευκρίνιση ότι «όσαι αρχαιότητες ευρεθώσι τυχόν εις την ανασκαφήν του τείχους ανήκουν εις το Δημόσιον». Αν και είναι απόλυτα σίγουρα ότι πολλά οικοδομικά μέλη από τα κατεδαφισθέντα μνημεία που είχαν ενσωματωθεί στο τείχος κατέληξαν σε σύγχρονες οικοδομές, παράλληλα σώθηκαν και αναγνωρίστηκαν αρκετά. Ανάμεσα σε αυτά βρισκόταν και το επιστύλιο της Δεξαμενής, το υπέρθυρο δηλαδή της πύλης της Μπουμπουνίστρας.

Λίγο αργότερα, ο αρχιτέκτονας των Ανακτόρων, Friedrich von Gaertner, οριοθετεί τον Βασιλικό Κήπο σύμφωνα με τις επιθυμίες της Βασίλισσας Αμαλίας. Μετά από αναπροσαρμογές και αλλαγές των σχεδίων, ο σημερινός Εθνικός Κήπος αρχίζει να παίρνει ουσιαστικά μορφή το 1839, ενώ η διαμόρφωση και η φύτευσή του θα συνεχίσουν για δεκαετίες. Ανάμεσα στην χλωρίδα που μεταφέρθηκε στον Κήπο από όλο τον κόσμο και την κατασκευή στεγάστρων και μονοπατιών, στον Βασιλικό Κήπο θα ενταχθούν και αρκετές αρχαιότητες.

Το επιστύλιο στην σημερινή του θέση, στον Εθνικό Κήπο

Δεν ήταν σπάνιο την εποχή της διαμόρφωσης του Βασιλικού Κήπου οι αρχαιότητες να αντιμετωπίζεται με ρομαντικό πνεύμα, ως διακοσμητικά στοιχεία κήπων και περιπάτων. Αν θυμηθεί κανείς την (εντελώς ουτοπική) χωροθέτηση των Ανακτόρων στο βράχο της Ακρόπολης από τον Schinkel ή το γεγονός ότι τα αρχικά σχέδια των Ανακτόρων στον Κεραμεικό περιλάμβαναν την ενσωμάτωση του Θησείου στο Βασιλικό Κήπο, αντιλαμβάνεται την ρομαντική αντίληψη για την χρήση των αρχαίων σπαραγμάτων ως διακοσμητικών στοιχείων.

Ο Εθνικός Κήπος διατήρησε σε αυτό το πνεύμα κάποιες από τις αρχαιότητες που βρέθηκαν κατά την διαμόρφωσή του, ενώ παράλληλα εντάχθηκαν στον κήπο και άλλα αρχαία λείψανα. Ανάμεσα στα αρχιτεκτονικά μέλη που συναντά κανείς στον Εθνικό Κήπο, βρίσκεται και το επιστύλιο της Δεξαμενής του Αδριάνειου Υδραγωγείου. Σε έναν διαμοφωμένο, αλλά κι αρκετά δυσπρόσιτο χώρο, κοντά στην έξοδο της οδού Ηρώδου Αττικού, ένα κομμάτι της Αθηναϊκής Ιστορίας, αφού κατασκευάστηκε από έναν Ρωμαίο, απαθανατίστηκε από Ευρωπαίους, αποσπάστηκε από έναν Οθωμανό, βρήκε την ανάπαυσή του από μια Γερμανίδα βασίλισσα.

Περισσότερες πληροφορίες για την βιβλιογραφία που χρησιμοποιήθηκε καθώς και τις άλλες δραστηριότητες της Ομάδας Άστυ στο επίσημο blog της ομάδας: Ομάδα Άστυ official blog

tags: blogging